Ayas փիլիսոփայությունը

Предлагаем вниманию читателей «Юсисапайла» монографию Арама Мкртчяна «Философия Айаса».

Некоторое время назад Арам Мкртчян жил и работал в Москве. Сейчас он проживает в Германии и является одним из активных участников Движения армян Западной Армении.

Հատված «Արևապաշտական տիեզերաշինություն» մենագրությունից

Յուրաքանչյուր մշակույթ անշուշտ ամփոփում է իր մեջ  ինչպես ռացիոնալը այնպես էլ իռացիոնալը, նրանք օժանդակում են էմոցիաների առաջացմանը, որը և հաճախ խանգարում է նյութի ճիշտ ըմբռնմանը: Մենք չգիտենք որ ճանապարհով Արմենոիդը հայտնաբերեց մետաղը, սակայն գիտենք բացահայտեց ևս մեկ գաղտնիք և այն օրինաչափ էր:

Արմենոիդը հասկացավ ,որ „ոչ կենդանի“ բնությունը իվիճակի է հիմնովին փոխել իր տեսքը և իմաստը: Յուրաքանչյուր արտադրության< գործողության> գլխավոր նպատակային ուղղվածությունը որոշվում է չափավորվածության կանոնով, որի արմատը կամ հենքը հանդիսանում է բարեպաշտությունը մի դեպքում և մյուս դեպքում  տիրապետող կաստայի աշխարհընկալումը, հիմնված բարեպաշտ ությունից բխեցված ժամանակավոր և ժամանակավրեպ դրույթների վրա, սույն երևույթը   ներկայացվում է որպես բացարձակին մոտ ճշմարտություն,որը նույնպես ժամանակավրեպ է:

Հստակ նկատելի է կապը մետաղի ստեղծման ,արտադրության և հին հասարակությունների գաղափարախոսությունների եւ բարեպաշտության միջև, մասնավորաբար մետաղի օգտագործումը որպես ստեղծման կամ ստեղծածի նվաճման գլխավոր գործիք,այս կանոնիկ փիլիսոփայությունը անփոփոխ կիրարկվում է և հիմա:

Մետաղագործության համեմատական վերլուծությունը որոշակի չափորոշիչներով (արտադրության եւ գործողության իմաստասիրությունը, դերերի բաժանումը, վերջնական արդյուքը և արդյունքի իմաստաբանությունը հավերժականի կամ սահմանափակության մեջ ) բացահայտում է տեխնոլոգիայի եւ մետաղաձուլման առաջացման ընդհանուր օրինաչափությունները: Հենվելով Արևապաշտական գաղափարախոսության մեզ հայտնի գլխավոր դրույթներից մեկի բարեպաշտ- ության վրա,  մենք կարող ենք կենտրոնից՝ տվյալ դեպքի համար  Մեծամորից տեսնել զարգացումների այն ամբողջական ընթացքը, որ տեսանելի չէ մեկ այլ աշխարհագրական կետից:

Մետաղի տեխնոլոգիայի ստեղծման փիլիսոփայություն

Մետաղի կիրառման փիլիսոփայություն

Մետաղի կիրառումից առաջացած  արդյունքի փիլիսոփայություն

Մետաղի շահագործման փլիսոփայություն

Մենք համոզված ենք , մետաղի տեխնոլոգիան ստեղծվել է Արմենոիդ քրմերի կողմից , լեռնամետալուրգիական արդյունաբերությունը Եվրոասիայում սկիզբ է առնում Արարատյան Աշխարհից,  ավելի կոնկրետ Մեծամորից   :

Ելնելով Արմենոիդական  դիցահա վատամքային  և նաև այսօր գործող գաղտնիքի պահպանման մոդելից, կարող ենք հստակ նշել,  մետաղի ստացման գաղտնիքը խիստ պահպանված էր, այդ գաղտնիքին  կարող էին տիրապետել միայն ընտրյալները՝ մեր ընկալումներով Քրմերը իսկ արեւմուտքում Turm-երը ,մասնավորապես էրման-գերմանները: Արմենոիդի և ayas -մետաղի փոխհամա- գործունեությունը  խարսխված էր նպատակահարմարության վրա: Երվրոպական մշակույթում նպատակահարմարությունը կենտրոնացավ նաև  մետաղի  խաբկանք ստեղծող արժեքի վրա: Վերջինս հատկանշական է հիմնականում թանկարժեք մետաղների խմբին— ոսկի,արծաթ, որոնք վերածված էին առարկաների և նպատակ ունեին , ալեկոծել մարդու ֆանտազիան  նյութի կատարելիությամբ և այդ նյութի միջոցով ներկայացրած  էսթետիկյով: ayas -մետաղի օգտագործումը բերեց նոր փիլիսոփայություն ,ayas -մետաղները ըստ կարգի օժտված էին  դիցականությամբ և դիցական ուժով հիշենք Թուրկեծակին: ayas –մետաղի ստեղծումը  ամրացնում էին  հայտնի տեսակետը , գոյություն ունեն  ոժեր, որոնք վեր մարդկային են  և մարդը կառավարելի է: Դիցականության շրջանակներում ձևավորվեց ayas – մետաղի տեխնոլոգիայի պահպանման, արտադրանքի շրջանառության դրույթները:

Կանաչավուն քարի  և  կրակի փոխազդեցությամբ   ստեղծվեց  կարմիր գույնի մի ծանր նյութ ayas անունով,  որը եվրոպական մշակույթի մեջ պետք է հանդես գար լատինների կողմից առաջարկված  cuprum տերմինով: Cuprum տերմինի  առաջացումը կապվում է Կիպրոս կղզու անվան հետ ,այս կղզու վրա մ.թ.ա. երրորդ հազարամյակում պղինձ էին ստանում: Տերմինի միջանկյալ  տարբերակն էր  aes cuprium կամ aes cyprium որտեղ aes տերմինը բխեցվում է սանսկրիտի ayas տերմինից  : Ayas տերմինին մենք հանդիպում ենք Ռիգ-Վեդայում, որպես մետաղ կամ որպես պղիձ-բրոնզ: Ավելացնենք միայն, ayas –մետաղը առաջին անգամ հնեագետները հայտնաբերել են Փոքր Ասիայում, նրա տարիքը միջին հաշվով կազմում է ինը հազր տարի, առ այժմ Հնդկաստանում չի հայտնաբերվել այդ տարիքին մոտեցող մետաղին վերաբերվող որևէ հայտնագործություն, մասնավորապես, իսկ աշխարհում առհասարակ, հետևաբար aes որը համարժեէ է haes տերմինին   պետք է փնտրել այնտեղ, որտեղ ձեւավորվել է այն:

Ayas անունով բնակավայր և նավահանգիստ քաղաք կար Հայկական Կիլիկիայում , քաղաքի  հունարեն ձևն էր Aigeai ; Համանման անունով քաղաք կար մակեդոնացիների մոտ: Ayas կամ Aigeai քաղաքը հայտնի էր նաև Asklepios անունով որպես  պաշտամունք, կենտրոնի վերջին անունը կապվում է այծի հետ որպես ծիսական կենդանու: Միջին դարերում քաղաքը ստացավ  նաև Լայացցո  Lajazzo աննունը: ayas բառը կապված է գոթական  aiz, գերմանական. erz, անգլիական. Ore բառերի հետ:   Լեզվի Ինդոգերմա նական ծագման տեսակետի կողմնա կիցները կարծում են ,որ ռուսական  медь լեհական miedz, չեխական  med բառերը առաջացել են հին գերմանական   smida (մետաղ) կամ Schmied-դարբին, բառից, այս բառից է առաջացել նաև մեդալ ,մեդալիոն – medaille ֆրանսիական տերմինը ,ալքիմիկերը պղնձին անվանում էին Venus, իսկ ավելի վաղ շրջանում Mars: Հիշենք նաև որ Փոքր Ասիայում կար Հայասա կամ  Հայասա-Ազզի Hayasa-Azzi)— հնագույն պետական կազմավորում Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում, նա հիշատակված է խեթական արձանագրություններում մ.թ.ա. XVI առ XIII դդ: Hayasa և  ayasa բառերի  ուղիղ և անառարկելի կապը անհերքելի է, հետևաբար մեզ համար պետության անվանումը և մետաղի անվանումը և մետաղի ստեղծման վայրը մեկ ամբողջություն են կազմում:

Առաջին մետաղը, որ Արմենոիդը կարողացավ  ինքնուրույն ստանալ ayas –ն էր, որը հետագայում ստացավ պղինձ  անունը ,այդ իրադարձությունը տեղի ունեցավ Փոքր Ասիայում, որտեղ մշակույթի շարունակականությունը հստակ պարբերական է, Պորտասարի էնելոիթին հաջորդեց  նոր մշակութային  թռիչքը, որը հայտնի է որպես մետաղի ժամանակաշրջան,  այն տեղի ունեցավ մոտավորապես  10 հազար տարի առաջ :Տարածաշրջանի հնագույն բնակավայրերից մեկում  պատմական Տիգրանակերտի կամ այսօրվա Դիարբեքիրի մոտերքում գտնվող Չայնոյ Թեփսիի   ուսւոմնասիրողները հայտնաբերեցին ayas -պղնձի մի քանի հարյուր կտորներ նաև ayas-պղնձի սկզբնանյութը — մալախիտը,որի կտորները  մշակված էին և ունեին ուլունքի հատիկների ձև:

Մեծաքանակ ayas -պղնձյա զարդեր գտնվեցին   Աշկիլի Հեյուկ բնակավայրում , թվագրվում է  մ.թ.ա. VIII հազար տարով:Հաջորդ բնակավայրը  Չատալ Հյույուկն  է, գտնվում է ժամանակակից Կոնյա քաղաքից հիսուն կմ հեռավորության վրա,որտեղ հայտաբերվեցին ayas -պղնձի և կապարի օրինակներ: Այս համառոտ տեղեկատվությունը ցույց է տալիս ,որ Փոքր Ասիական տարածաշրջանում մետաղագործությունը հայտնի էր արդեն  մ.թ. IX հազար տարի առաջ,  իսկ արդյունաբերական ծավալների հասավ մ.թ.  VI հազար տարի առաջ  (այսինքն նախորդում էր միջագետքի կամ Շումերական մետաղամշակման մշակույթին միջին հաշվով հազար տարով):Չաթալ Հյույուկում հայտնաբերվեց ayas-պղնձի 230 մանր օրինակներ, որոնց մի մասը նույնական էր  — Չայնոյի և Աշիկլի օրինակների հետ:

Արմենոիդի կողմից  մշակված ayas նյութի ստացման տեխնոլոգիաները  Փոքր Ասիայում՝ ավելի հստակ Մեծամորում դրվեցին  արտադրությանը մեջ և դարձան  լեռնամետալուրգիական  արդյունաբերության հիմքը : Չնայած այն բանին, որ Արմենոիդի լեռնամետալուրգիական գործունեությունը հստակ ուրվագծվում է Մեծամորում այնուամենայնիվ հիմնովին անտեսված է  Մեծամորի, որպես կենտրո նանիստ ներկայությունը ցիվիլիզացիայի հետ զարագացումներում և նախա պատվությունը տրվեց Իրանին, որպես մետաղագործության առաջացման  կենտրոնի:

Մենք մի կողմ կթողնենք Իրանը որպես մետաղագործության առաջացման  կենտրոն, տեսակետը և  այս հայտնի տեսակետին զուգահեռ կշարադրենք մեկ այլ տեսակետ,  որը կապված է Մեծամոր հնավայրի հետ և կարժեվորենք Մեծամորի հնավայրի քաղաքակրթական  և կենտրոնանիստ երևույթը, որպես առաջնթացի շարժիչ: Ուսումնասիրությունների մեջ հիմնականում շրջանցվում է մետաղի  տեխնոլոգիաների  ստացողի և ստացման  վայրի խնդիրը և շեշտադրումները արվում են այլ վայրերում ստեղծված մետաղաձուլական կենտրոնների իրականացրած աշխատանքների վրա նաև  վերլուծում են  մետաղի օգտագործման արդյունքում այդ տարածքներում  առաջացած հետևանքները , ստացված բարիքի անհավասարաչափ բաշխումը , այսինքն պատերազմը: Այս հետևանքին անդրա դարձ կա   Սասունցի Դավիթ էպոսում ,Մարե կռիվ ինչից կեղնի, մարեն պատասխանում է .մեկը կուտի մյուսին չի տա:

Մեծամորի ուսումնասիրությունները սկսվեցին 1965 թ. և անշուշտ կապված էին Եվրոպայում իրականացվող համանման փնտրտուքների հետ , Մեծամորում իրականացվող ուսումնասիրությունները նույնպես  կապված են էնելոիթի , բրոնզի  վաղ, միջին, վաղ երկաթի  նախաուրար տական, ուրարտական , անտիկ և միջին դարերի ժամանա կաշրջանների պարբերականության հետ: Հետազոտությունները ցույց  տվեցին ,որ մ.թ.ա.  IV հազար տարի առաջ  Մեծամորը  արդեն լեռնարդյու նաբերական հետազոտությունների կենտրոն էր  և մեր կարծիքով  Մեծամորի լեռնարդյունաբերությունը ուղղակիորեն կապված է Քրմական իրավունքի հետ: Այս խոշոր մետաղագործական համալիրը զբաղեցրել  է  10,5 հեկտար տարածք, ամրացրած  է եղել կիկլոպյան պարիսպով, որի կենտրոնում գտնվել  է տաճար – զիկկուրիտը կամ քրմական կենտրոնը: Մեծամորի մշակութային շերտերի ուսումնասիրությունները  մատնանշում են կաստային համակարգի գոյությունը, որը ուսումնասիրությունների մեջ հիմնականում ներկայացվում է որպես դասակարգային անտոգոնիստական մոդել, որի հետ հնարավոր չէ համաձայնվել այն պարզ պատճառով ,   որ Քրմաական  դոգմատիկ դրույթները հիմքում դրված է  Արարչական իրավունքը: Մեծամորի մետաղի ստացման և քրմական իրավունքի անխախտ կապը պետք է անտեսվեր  ուսումնասիրողների ուշադրությունից հայտնի պատճառներով:

Մեծամոր ,նյութական մնացորդները կապված ծիսական թաղումների հետ վկայում են այն մասին ,որ այստեղ ղեկավարը առաջնորդ է, այսինքն՝ քուրմ:Մեծամորի գտածոներից առանձնակի  են Բաբելոնի արքա Ուլում Վուրարիշի ագաթից պատրաստված դրոշմը (XVI դ. մ.թ.ա.)և բաբելոնի  Կուրիգազու արքայի սերդալիկե կնիքը եգիպտական հերոգլիֆներով ( XV դ. մ.թ.ա. ),միայն այս երկու առարկաները արդեն խոսում են Մեծամորի այլ արժեհամակարգի պատկան լինելը և նորից ամրապնդում են Արարատյան հարթավայրի  սրբազան լինելու հանգամանքը: Վաղ երկաթի ժամանակաշրջանում Մեծամորը համարվել է Վանի թագավորության արքայական քաղաքներից մեկը,Վանի թագավորների կողմից քաղաքը նորից պարսպապատվում է , մետաղագործությունը Մեծամորում շարունակվում է նաև միջին դարերում, ընդհուպ  մինչև  XVIIդ-ը:

Առանձնակի են     Լեվոն  II-ի (1270-1289 թթ.), Թավրիզում կտրած Խուլվավիթների  (XVI դ.) և XIII-XIV դդ արևմտա եվրոպական  դրամները,  այս դրամների առկայությունը փաստում է Մեծամորի զբաղեցրած դիրքը Մեծամորի թանգարանում պահպանվում է 22000 առարկաներ,  որոնք թվագրվում են վաղ բրոնզի ժամանակաշրջանից մինչև միջին դարեր; Ամբողջական ուսումասիր- ությունների  միակ գիրքը հրատատրակվել է 1973 թ-ին, որի մեջ ներկայացված է  1965-1966 թթ. Մեծամորում կատարված ուսւոմնասիրությունների արդյունքը,  հաջորդ ամբողջական հրատարակությունը արվել է ֆրանսերենով 1995 թ-ին: Մեծամորի հայտանգործությանը զուգահեռ եվրոպական ուսւոմնասիրողները փորձեցին հիմնավորել ևս մեկ տեսակետ, այն մասին,որ լեռնամետալուրգիական խոշորածավալ արտադրությունը  առաջացել է  մ.թ.ա.  V հազար տարի առաջ  Բալկանյան թերակղզում: Անցած դարի 40-ին ամերիկացի Ջեյմս Գոլը տեսակետ հայտնեց այն մասին ,որ Բալկանյան մետաղագործությունը ավտոխոն է, այսինքն տեղական է:Այս գաղափարը անմիջապես Մեծամորին զուգահեռ դրվեց շրջանառության մեջ, Անգլիացի Քոլին Ռենֆռյուին եւ փորձում էր կտրուկ հիմնավորել ,որ Բալկանյան մետաղագործությունը անկախ է Փոքր Ասիական մետաղագործությունից,  տվյալ դեպքում նա նկատի ուներ Մեծամորը, այսպիսով 1969թ. դրվեց “Ex Oriente Lux” պոստուլատի հիմքը :Եվրոպական ծրագրի շրջանակներում ուսումնասիրվեց մետաղաձուլման տեխնոլոգիական երեք էտապները,մետաղագործություն հիմնված մաքուր պղնձի ,մետաղագործություն  հիմնված միշյակի և վերջապես մետաղագործություն հենված բրոնզի դասական ստացման վրա ,որտեղ օգտագործվում էր կապարը:Ուսումնասիրողների ընդհանուր աշխատանքի շնորհիվ  հնարավոր դարձավ հստակորեն քարտե- զագրել պղնձե դարի Բալկանյան-Կարպատյան  մետաղաձուլական  տարածքի սահմանները, որի կենտրոններից էր Հարավային Բուլղարիայում հայտնաբերված հսկայական պղնձաքարի հանքը, որը կոչվում է HAYBUNAR: ՈՒսումնասիրողները միակարծիք են ,որ Բալկաններում մետաղագործությունը  թռիչքային զարգացում է ապրել և կարծես տեղացի մետաղագործները  միանգամից տիրապետել են հալեցման և ձուլման բարդ տեխնոլոգիաներին: Հատկանշական է ,որ այնտեղ պատրատվում էր մեծ քանակությամբ զենք և գործիքներ:Այս երևույթը առ այժմ անբացատրելի է, բայց ոչ մեզ համար, նման արագ տեխնիկական թռիչք Բալկաններում ապահովել են Արմենոիդ քրմերը Մեծամորից, նման եզրակացության համար բավարար ապացույց է   HAYBUNAR  տերմինը, որի մորֆալոգիան , բառակազմությունը և իմաստը  շատ պարզ է  և մեր կարծիքով այն ունի ՀԱՅ ԲՈՒՆ ԱՌ  իմաստը: Բալականյան կամ ավելի ստույգ Հայբունառի գործունեության շարունակությունը հանդիսացավ  Վառնայի մետաղի արդյունա բերությունը:Վառնայի հնավայրերում հայտնաբերվել են երեք հազար կտորից ավել ոսկյա զարդեր: Այսպիսով ակնհայտ է դառնում նաև, որ  մետաղագործությունը ստեղծման օրից իր ներսում բաժանվեց երկու մասի՝ գործնական և դեկորատիվ,  այս բաժանումը առաջ եկավ երբ գործնականորեն հայտնվեցին նոր տերեր, որոնք խախտեցին Արմենոիդական  հավասարակշռության անխախտ պայմանական ությունները: Արմենոիդական աշխարհի  մոդելը գրե թե կատարյալ էր, իսկ աշխարհաստեղծ իմացությունների փոխանցումը համարվում էր բարեպաշտություն:

Հայտնի է, որ ayas –պղինձի և լատ.stannum կապարի կամ plumbum albus -արճիճի համաձուվածքից ստացվում է  բրոնզը , բրոնզը ստացվել է առաջին անգամ մթ 3000 տարի առաջ: Անդրադառնանք  stannum— կապար տերմինին, լատիներեն  stannum տերմինը կապված է  սանսկրիտի  stannum տերմինի հետ, որի իմաստն է  կայուն, պինդ,  բառի նախասանսկրիտյան իմաստնե է ձեռք բերել այսինքն՝ ստանալ երկրորդ իմաստը կապել որը համարժեք է մետաղի բնական հատկությանը : Ըստ կարծիքի բրոնզ առաջացել է իտալական   bronzo տերմինից, որը իր հերթին առաջացել է պարսկական berenj բառից լատուն իմաստով, մեկ այլ տարբերակի կապված է Ոդիսականում հիշատակված Բրինդիզի քաղաքի անվան հետ,ենթադրվում է ,որ այդ քաղաքից էր մետաղը տեղափոխվում Հռոմ, որն էլ իր հերթին նշանակում է բեր ինձ:Ամփոփելով բառերի խումբը որոնք կապված են մետաղամշակման հետ, կարող ենք ասել ,որ ayas, stannum, berenj բառերը հասկանլի են հայերեն: Նշենք նորից, մեր ներկայությունը ֆիքսված է նոր տեխնոլոգիային առնչվող    բառերրի միջոցով  որոնցից են,

Հնդկաստանում                     AYASA

Փոքր Ասիայում                       HAYASA

Բուլղարիայում                        HAYBUNAR

Հայկական Կիլիկիայում         AYASA

Հայաստանում                        ARMAVIR

Բուլղարիայում                       VARNA

Լատինական                          STANUMM

Պարսկական                           BERENJ

Իտալական                            BRIMNDIZI

Լատինական                            BRONZO

Այսպիսով,  բերված բառերը իմաստաբանական և մշակութային առումով կապված են  Հայկական Աշխարհի հետ, իսկ ուղիղ գծով ժամանակակից հայ տեսակի լեզվամտածողության հետ, որը և գալիս է ապացուցելու, որ  հայի տեսակը Արմենոիդական մշակույթի հիմնական կրողներից մեկն  է ոչ պակաս քան՝ տաս հազար տարի:

Արամ Մկրտչյան

Реклама

Один ответ

  1. Հետաքրքիր էր:
    Միայն, ինչքան ես գիտեմ, stannum—դա հայերեն անագն է (անգ. tin, ռուս. олово), իսկ ահա plumbum—կապար (անգ lead, ռուս. свинец)

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s

%d такие блоггеры, как: